नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो । यहाँका विभिन्न जातजाति र समुदायले पुस्तौँदेखि आफ्ना मौलिक कला, संस्कार, परम्परा र संस्कृतिलाई जीवन्त राख्दै आएका छन् । यिनै मौलिक सांस्कृतिक सम्पदामध्ये लाखे नाच नेपाली समाजको विशेषगरी नेवार समुदायको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पहिचान हो। लाखेको भयानक स्वरूप, आकर्षक मुखौटा, परम्परागत बाजागाजा र नृत्यको संयोजनले यसलाई मनोरञ्जन मात्र नभई धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक अर्थ बोकेको जीवन्त परम्परा बनाएको छ ।
लाखे नाचको इतिहास नेपालको प्राचीन नेवार सभ्यता र संस्कृतिसँग जोडिएको मानिन्छ । काठमाडौं उपत्यकामा प्रचलित विभिन्न जात्रा तथा पर्वहरूसँग यसको गहिरो सम्बन्ध रहेको पाइन्छ। विशेषगरी इन्द्रजात्रा लगायतका अवसरमा लाखे नाच प्रदर्शन गर्ने परम्परा लामो समयदेखि चलिआएको छ ।
‘लाखे’लाई सामान्यतया राक्षसी वा दानवी स्वरूपको पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। ठूलो र भयावह मुखौटा, लामो कपाल, रातो–कालो पोसाक र आक्रामक हाउभाउ लाखेको प्रमुख विशेषता हुन्। लोकविश्वासअनुसार लाखे केवल डर देखाउने पात्र होइन; यसले समाज र समुदायलाई खराब शक्तिबाट जोगाउने प्रतीकात्मक भूमिका पनि निर्वाह गर्छ ।
लाखे नाचसँग जोडिएका विभिन्न लोककथा र किंवदन्तीहरू पाइन्छन् । कतिपय कथामा लाखेलाई मानिसको बस्तीमा आउने दानवी शक्तिका रूपमा चित्रण गरिएको छ भने कतिपयमा उसलाई समुदायको रक्षकका रूपमा बुझिन्छ । त्यसैले लाखेको चरित्रमा भय र संरक्षण दुवै पक्ष देखिन्छन् ।
लाखे नाच नेपालको जात्रा संस्कृतिको महत्वपूर्ण हिस्सा हो । जात्रा तथा पर्वका समयमा बाजागाजासहित लाखे नाच प्रदर्शन हुँदा बालबालिकादेखि वृद्धसम्म ठूलो उत्साहका साथ सहभागी हुने परम्परा छ । नाच हेर्न मानिसहरू सडक तथा चोकमा जम्मा हुन्छन् र यसले समुदायमा सामूहिकताको भावना बढाउँछ ।
यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पुस्तान्तरण हो । बाजा बजाउने, मुखौटा तयार गर्ने, लाखेको पोसाक बनाउने, नृत्य सिकाउने र जात्रा सञ्चालन गर्ने सीप एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ। यस अर्थमा लाखे नाच एउटा नृत्य मात्र नभई जीवित सांस्कृतिक ज्ञान र सीपको भण्डार हो ।
लाखे नाचमा नेपाली समाजका विभिन्न सांस्कृतिक पक्षहरू एकैसाथ अभिव्यक्त हुन्छन् । यसमा कला छ, संगीत छ, नृत्य छ, धार्मिक विश्वास छ र सामुदायिक सहभागिता पनि छ ।
विशेषगरी लाखेको मुखौटा आफैँमा परम्परागत कलाको नमुना हो । मुखौटा बनाउने कलाकारले काठ, कागज, कपडा तथा अन्य स्थानीय सामग्रीको प्रयोग गरेर आकर्षक र प्रभावशाली आकृति तयार गर्छन् । त्यसैगरी परम्परागत बाजागाजाले नाचलाई थप जीवन्त बनाउँछन् ।
लाखे नाचले नेपाली समाजमा रहेका पुराना विश्वास, लोककथा र सामुदायिक स्मृतिलाई वर्तमान पुस्तासम्म पु¥याउने काम पनि गर्छ । त्यसैले यसको संरक्षण गर्नु एउटा नाचको संरक्षण मात्र नभई नेपाली मौलिक पहिचानको संरक्षण गर्नु हो ।
समयसँगै नेपाली समाजमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । आधुनिक जीवनशैली, प्रविधिको विस्तार, वैदेशिक रोजगारी, बसाइँसराइ र नयाँ पुस्ताको बदलिँदो रुचिका कारण धेरै परम्परागत संस्कृति चुनौतीमा परेका छन्। लाखे नाच पनि यसबाट अछुतो छैन ।
यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा लाखे नाचप्रति नयाँ पुस्ताको आकर्षण पुनः बढेको देखिन्छ । विभिन्न स्थानमा जात्रा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, विद्यालय तथा स्थानीय महोत्सवहरूमा लाखे नाच प्रस्तुत गर्ने क्रम बढेको छ । सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमले पनि यसको प्रचारप्रसारमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेका छन् ।
तर केवल मनोरञ्जनका रूपमा लाखेलाई प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै जाँदा यसको मौलिक सांस्कृतिक र धार्मिक पक्ष कमजोर हुने जोखिम पनि छ । परम्परागत पोसाक, मुखौटा निर्माणको मौलिक शैली, बाजागाजा, नृत्यका चाल र यससँग सम्बन्धित लोककथाको संरक्षणमा पर्याप्त ध्यान नदिने हो भने समयक्रममा यसको वास्तविक स्वरूप हराउन सक्छ ।
लाखे नाच संरक्षणका मुख्य चुनौतीमध्ये नयाँ पुस्तामा परम्परागत ज्ञान हस्तान्तरणको कमी महत्वपूर्ण छ । कतिपय ठाउँमा लाखे नाचका अनुभवी कलाकार र गुरुहरू वृद्ध हुँदै गएका छन् तर उनीहरूको सीपलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण र प्रशिक्षण दिने काम पर्याप्त भएको छैन ।
त्यसैगरी आर्थिक समस्या पनि अर्को चुनौती हो । मुखौटा बनाउने कलाकार, पोसाक तयार गर्ने व्यक्ति, बाजागाजा बजाउने कलाकार तथा नृत्य सिकाउने गुरुहरूलाई उचित सम्मान र पारिश्रमिक नपाउँदा नयाँ पुस्ता यस क्षेत्रमा आकर्षित हुन कठिन हुन्छ ।
त्यसैले स्थानीय तह, सांस्कृतिक संस्था, समुदाय र राज्यले मिलेर लाखे नाचको संरक्षणका लागि दीर्घकालीन योजना बनाउन आवश्यक छ ।
लाखे नाचलाई जीवित राख्न विद्यालय तथा समुदायस्तरबाट नयाँ पुस्तालाई यसको इतिहास र महत्वबारे जानकारी दिनुपर्छ । स्थानीय जात्रा तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई व्यवस्थित र निरन्तरता दिनुपर्छ । मुखौटा निर्माण, बाजागाजा र परम्परागत नृत्य सिकाउने प्रशिक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
त्यसैगरी लाखे नाचको इतिहास, लोककथा, गीत, संगीत, पोसाक, मुखौटा र नृत्यका विभिन्न शैलीको डिजिटल अभिलेख तयार गर्नु आवश्यक छ । पर्यटनसँग पनि यसलाई जोड्न सकिन्छ । तर पर्यटन प्रवद्र्धन गर्दा यसको मौलिकता र धार्मिक–सांस्कृतिक संवेदनशीलतालाई समेत प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।
लाखे नाच नेपालको प्राचीन सांस्कृतिक परम्पराको एउटा जीवन्त प्रतीक हो । यसको भयानक स्वरूपभित्र इतिहास, लोकविश्वास, कला, संगीत, सामुदायिक भावना र सांस्कृतिक पहिचान लुकेको छ । आधुनिकताको प्रभावसँगै यसको स्वरूपमा परिवर्तन आउनु स्वाभाविक भए पनि यसको मौलिक आत्मा हराउन दिनु हुँदैन ।
आजको पुस्ताले लाखे नाचलाई केवल जात्रामा देखाइने मनोरञ्जनका रूपमा होइन, पूर्वजबाट प्राप्त अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । राज्यको संरक्षण, समुदायको सक्रियता र नयाँ पुस्ताको सहभागिता जोड्न सकियो भने लाखे नाच भविष्यका पुस्तासम्म अझ जीवन्त रूपमा हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ । नेपालको विविधताभित्रको एकता र मौलिक पहिचानलाई विश्वसामु चिनाउने माध्यमका रूपमा पनि लाखे नाचलाई स्थापित गर्न सकिन्छ ।